Ngày đăng:   Thứ 2, 17-08-2015 14:39:15   /   Lượt đọc: 2975

“Đạo đức thân dân” trong quan điểm chính trị giáo dục của Hồ Chí Minh

(GDTĐ) - Tư tưởng "Thân dân" của Chủ tịch Hồ Chí Minh không chỉ được thể hiện trong các bài nói chuyện của Người mà còn được biểu hiện rõ ràng, cụ thể trong hành động, cách ứng xử của Người với nhân dân. Tư tưởng ấy tiếp tục phát huy giá trị khi gắn với công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục và đào tạo hiện nay.

Ảnh tư liệu

“Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân”

Ngày 21/7/ 1956 đến thăm trường Đại học Nhân dân, nói chuyện với học viên đang tham dự lớp nghiên cứu chính trị của trường, Bác Hồ có lời tâm tình:

“Thời gian các bạn đến nghiên cứu ở trường này tương đối ngắn ngủi, cho nên không thể yêu cầu quá cao, quá nhiều. Những điều các bạn nghiên cứu được ở đây có thể ví như một hạt nhân bé nhỏ. Sau này, các bạn sẽ tiếp tục săn sóc vun xới làm cho hạt nhân ấy mọc thành công và dần dần nở hoa kết quả.

Theo ý riêng của tôi, thì hạt nhân ấy có thể tóm tắt trong 11 chữ  “Đại học chi đạo, tại minh minh đức, tại thân dân”.

Người nhấn mạnh thêm:

“Nói tóm tắt:             Minh minh đức là chính tâm

Thân dân tức là phục vụ nhân dân

Đặt lợi ích của nhân dân là trên hết

Nói một cách khác, tức là:

“Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu

Hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc”

(Hồ Chí Minh toàn tập, tập 10, tr 377)

Trong lời tâm tình này, Hồ Chí Minh đã kết hợp và phát triển ý tưởng của hai hiền nhân: Tăng Tử (505 – 435 TCN), học trò xuất sắc của Khổng Tử và Phạm Trọng Yêm (990 -1052), nhà chính trị văn hóa nổi tiếng đời Tống đã minh định yêu cầu cần có trong đạo đức của nhà chính trị giáo dục hiện đại.

Hồ Chí Minh khôi phục phạm trù “Thân dân”, vốn là thông điệp gốc của chân Nho thay cho “Tân dân” từng được Hán Nho, Tống Nho quảng bá.

Sách “Đại học” (một cuốn sách nền tảng trong “Tứ thư”) mà các đời sau lưu hành khi dẫn lại ý tưởng của Tăng Tử có diễn đạt:

“Đại học chi đạo

Tại minh minh đức

Tại tân dân

Tại chỉ ư chí thiện”

Với sự giải thích:

“Hai chữ Đại học ở đây có nghĩa là đạo học rộng lớn với học vấn uyên bác tinh sâu. Minh minh đức là phát huy tiềm năng đức sáng, đức tốt, tính thiện của con người. Tân dân là đổi mới lòng dân, đổi mới cách nghĩ của dân, bỏ cũ thay mới, bỏ ác thay thiện, khiến mọi người có thể bỏ dần xấu mà làm điều tốt”. (Dẫn từ sách Tứ thư bản chú dịch của Dương Hồng – Vương Thành Trung, Nhiệm Đại Viện, Lưu Phong – NXB Quân đội Nhân dân H 9/2003 tr 9 -13)

Ý kiến trên là tích cực, song dễ làm cho kẻ sĩ và nhà chính trị giáo dục có tâm thế, thái độ: Đứng trên dân, ban ơn cho dân. “Thân dân” mà Hồ Chí Minh khôi phục lại ý tưởng của các bậc chân Nho, đặc biệt là của Phạm Trọng Yêm: lo trước dân, hưởng sau dân và đến Người không chỉ bó hẹp ở nghĩa “Thương dân”. Nó mang một chất mới cao quý hơn nhiều trong văn hóa chính trị của nước Việt Nam mới mà Hồ Chí Minh cùng các đồng chí của mình đã ra sức kiến tạo từ ngày 2/9/1945.

Thật xúc động khi đọc lại những lời dạy sau đây của Người cho các cán bộ chính quyền cách mạng lúc còn trứng nước và sau này trên con đường kiến quốc.

Phát biểu tại phiên họp đầu tiên của Ủy ban nghiên cứu kiến quốc ngày 10/1/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói:“Chúng ta tranh được tự do, độc lập mà dân cứ chết đói, chết rét thì tự do độc lập không làm gì. Dân chỉ biết rõ giá trị của tự do, của độc lập khi mà dân được ăn no mặc đủ. Chúng ta phải thực hiện ngay: Làm cho dân có ăn; Làm cho dân có mặc; Làm cho dân có chỗ ở; Làm cho dân có học hành. Cái mục đích của chúng ta đi đến là bốn điều đó”.

(sđd, tập 4, tr 176)

Trong bài nói chuyện tại Hội nghị sản xuất cứu đói ngày 13/6/1955, Bác nhấn mạnh: "Chính sách của Đảng và Chính phủ là phải hết sức chăm nom đối với đời sống của nhân dân.

-         Nếu dân đói, Đảng và Chính phủ có lỗi

-         Nếu dân rét là Đảng và Chính phủ có lỗi

-         Nếu dân dốt là Đảng và Chính phủ có lỗi

-         Nếu dân ốm là Đảng và Chính phủ có lỗi

(Sđd, tập 9, Tr 518)

Bản Di chúc viết năm 1968 và bản công bố năm 1969 của Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng khẳng định: “Đầu tiên là công việc đối với con người…. Sửa đổi chế độ giáo dục cho hợp với hoàn cảnh mới của nhân dân" (sđd, tập 15, Tr 618). "Đảng cần phải có kế hoạch thật tốt để phát triển kinh tế và văn hóa nhằm không ngừng nâng cao đời sống nhân dân" (sđd, tập 15, Tr 622).

Ảnh tư liệu

Thân dân” của Hồ Chí Minh được biểu hiện bằng hành động cụ thể và sự nêu gương

“Thân dân” của Hồ Chí Minh không chỉ dừng lại ở “chỉ thị” hoặc bằng sự “hô hào” qua lời nói mà biểu hiện ở sự thương dân, trọng dân một cách cụ thể, ở sự nêu gương một cách chân thành.

Xin nêu ở đây một số sự việc cảm động:

Ngày 28/9/1945, Bác kêu gọi “sẻ cơm nhường áo” và nghiêm túc chấp hành quy định đề ra. Bác có lời kêu gọi sau: “Hỡi đồng bào yêu quý. Từ tháng Giêng đến tháng Bảy năm nay, ở Bắc Bộ có hai triệu người chết đói. Kế đó lại bị nước lụt, nạn đói càng tăng thêm, nhân dân càng khốn khổ. Lúc chúng ta nâng bát cơm mà ăn, nghĩ đến kẻ đói khổ chúng ta không thể không động lòng. Vậy tôi xin đề nghị với đồng bào cả nước và tôi xin thực hành trước: Cứ 10 ngày nhịn ăn một bữa, mỗi tháng 3 bữa. Đem gạo đó (mỗi bữa một bơ) để cứu dân nghèo. Như vậy thì những người nghèo sẽ có bữa rau, bữa cháo để chờ mùa lúa năm sau khỏi đến nỗi chết đói. Tôi chắc rằng đồng bào ai cũng sẵn lòng cứu khổ cứu nạn mà hăng hái hưởng ứng đề nghị nói trên. Tôi xin thay mặt dân nghèo mà cảm ơn đồng bào”. (Sđd, T4. Tr 33)

Đại tướng Võ Nguyên Giáp kể lại: “Mỗi tháng ba lần đến bữa không ăn, Bác tới lấy phần gạo của mình tự tay đổ vào hòm gạo chống đói. Một hôm đúng vào bữa cơ quan nhịn ăn để gom gạo thì Tiêu Văn (một viên tướng Tàu) mời Bác đến dự chiêu đãi. Khi về anh em báo cáo đã đem gom gạo của Bác rồi. Bác vẫn quyết định nhịn ăn một bữa vào ngày hôm sau”.  (Võ Nguyên Giáp, Những chặng đường lịch sử - NXB Văn học 1977 – Tr 258)

“Thân dân” còn được thể hiện trong cách ứng xử của Bác với những cán bộ phục vụ lúc Người yếu nặng. Đồng chí Vũ Kỳ kể lại: “Dạo Bác ốm nặng… những năm đó nước sông Hồng lên rất to. Tôi có đề xuất ý định đưa Bác trở lại Khu căn cứ nghỉ ở trên Hòa Bình. Ở sau nhà chúng tôi đã bố trí xe lội nước các loại to nhỏ sẵn sàng. Bác nhắm mắt lại không nói gì. Tôi ngồi bên cạnh cố cầm lấy mấy ngón tay của Bác xoa vuốt. Vuốt đến đâu các ngón tay duỗi ra đến đó. Một lúc sau anh Tô (Thủ tướng Phạm Văn Đồng) đi vào. Bác mở mắt nói: "Các chú cố gắng không để vỡ đê, còn Bác không bỏ dân đâu!".  Hóa ra Bác nghe thấy điều đó không hài lòng, nhưng đợi đến khi anh Tô vào, Bác mới nói.

Rồi một lần khác, Bác mở mắt nói: “Trong phòng có các cô gái, sao không có hoa?”. Trời! Chúng tôi nhìn nhau. Thường vào những lúc bị cơn đau tim, người bệnh thường chỉ tập trung nghĩ về bệnh tình của mình, nhưng ở đây Bác lại quan tâm đến các cô y tá, bác sĩ phục vụ Bác. Tôi bảo anh em đi hái một bó hoa đẹp cắm vào lọ đặt trên một cái bàn thấp kê vừa đầu để khi Bác mở mắt ra có thể nhìn thấy. Bác mở mắt và nói với chúng tôi là Bác bảo lấy hoa để đưa tặng cho mỗi cô y tá một bông hoa của Bác. Ai nấy đều cảm động, nhất là các cô y tá. Sau này nhiều người đã ép cánh hoa lại giữ làm kỷ niệm. (Sách Danh nhân Hồ Chí Minh – NXB Lao động H.2000 tr 645)

Quán triệt tinh thần “Thân dân” của Hồ Chí Minh trong cuộc đổi mới giáo dục hiện nay

Bảy mươi năm phát triển nền giáo dục cách mạng, dưới ánh sáng tư tưởng của Bác Hồ, đặc biệt thấm nhuần “Đạo đức Thân dân” của Người, nền giáo dục có nhiều thành tựu trong việc thực hiện mục tiêu làm cho mọi người dân được đi học, một bộ phận phát triển năng lực, có đóng góp xứng đáng vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Trong những ngày kháng chiến chống Mỹ gian khổ, trường Bắc Lý (Hà Nam - đơn vị anh hùng) đã có minh triết giáo dục “Tất cả vì học sinh thân yêu”. Minh triết này có một thời tỏa sáng trên nhiều nhà trường Việt Nam tạo nên tinh thần giáo dục “thân dân” đẹp đẽ trong lịch sử phát triển giáo dục của dân tộc.

Từ khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, giáo dục phát triển có nhiều thuận lợi, song cũng gặp không ít thách thức. Cách dạy học tại một bộ phận nhà trường chạy theo xu thế thương mại hóa giáo dục tiêu cực. Cách quản lý ở  một số nhà trường nhiễm thói quyền uy ban ơn. Nhà trường ở những nơi này không còn là vầng trán dẫn dắt trí tuệ nhân dân cộng đồng, cũng không còn là trái tim hòa hợp nhân tâm cộng đồng mà bị cuốn vào cơn lốc vụ lợi của kinh tế thị trường.

Có những danh từ mĩ miều đặt ra cho việc xây dựng một số loại hình trường, song không phải vì động cơ trong sáng mà xen vào đó là “lợi ích thiển cận” nhằm dùng tiền thuế của nhân dân đóng góp để xây dựng những trường học phục vụ nhóm lợi ích. Từng có những lời kêu gọi “Cổ phần hóa trường công”.

Cũng may các ý định tiêu cực này đã bị ngăn chặn bởi các tiếng nói chính trực phê phán. Đất nước cần thực hiện yêu cầu: “Xã hội hóa giáo dục nhưng không được thương mại hóa giáo dục” và cần “đưa giáo dục thích ứng với quy luật thị trường nhưng phải kiên trì các ý tưởng nhân văn dân chủ”.

Ông Vũ Ngọc Hoàng, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Trưởng ban thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương trong một bài viết trên Tạp chí Hồn Việt số tháng 4/2015 đã nêu yêu cầu quản lý giáo dục trong tiến trình đổi mới: “Quản lý là phải làm sao thúc đẩy cho sự phát triển, tạo ra sự phát triển, lấy sự phát triển tiến bộ, lấy hạnh phúc của người dân làm mục tiêu, bám vào đó để mà làm chính sách và thực hành quản lý. Nếu làm quản lý mà không hiểu, không nghe cuộc sống nói gì, thì không thể quản lý tốt được…”.

Ông cảnh báo khuynh hướng thực hiện đổi mới không vì hạnh phúc của nhân dân mà vì “lợi ích nhóm” hay vì học thuật đơn thuần, ông nhấn mạnh: “Mục đích cuối cùng của quản lý chính là tạo ra sự phát triển, tạo ra sự chuyển đổi tích cực. Quản lý mà ngăn cản phát triển thì tốt hơn là không quản lý… phải huy động trí tuệ của người dân, phát huy dân chủ thực chất, lắng nghe phản biện rồi bàn. Phản biện là bắt đầu của khoa học, không có phản biện thì không có phát triển….”.

Cuộc đổi mới giáo dục đang diễn ra, bất kỳ trường hợp nào cũng phải quán triệt được phương châm “Minh đức”“Chính tâm”“Thân dân” mà Bác căn dặn. Nhà chính trị giáo dục, mỗi thầy cô giáo phải coi đó là lẽ sống của mình. Có như vậy nền giáo dục của đất nước mới phát triển bền vững.

PGS.TS Đặng Quốc Bảo – Trương Ngọc Ánh/ (Tạp chí Giáo dục Thủ đô số 67, tháng 8/2015)

Ý kiến bạn đọc (0)

Viết ý kiến của bạn
 
Thăm dò ý kiến

Bạn thích nhất chuyên mục nào trên Tạp chí Giáo dục Thủ đô ?
  • Vấn đề - Sự kiện
  • Nghiên cứu - Trao đổi nghiệp vu
  • Gia đình - Nhà trường - Xã hội
  • Gương mặt cơ sở
  • Có thể bạn chưa biết
  • Văn hóa - Văn nghệ