Ngày đăng:   Chủ nhật, 05-07-2015 10:08:51   /   Lượt đọc: 4025

"Cần tôn trọng lao động sáng tạo của giáo viên"

(GDTĐ) - Trao đổi với phóng viên Tạp chí Giáo dục Thủ đô về công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục hiện nay, PGS.TS Mạc Văn Trang - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Phát triển Giáo dục (thuộc Viện nghiên cứu phát triển giáo dục) cho rằng: "Chương trình, nội dung dù có hay đến mấy nhưng giáo viên không nâng cao năng lực và có ý thức đổi mới phương pháp dạy học thì sự nghiệp đổi mới khó thành công. Ngành giáo dục cần phải tôn trọng và khuyến khích sự sáng tạo của các thầy cô giáo, bởi áp đặt một phương pháp giáo dục đồng loạt thì sẽ dẫn đến sự nhàm chán". Ngoài ra, trong cuộc trò chuyện, PGS.TS Mạc Văn Trang cũng đã thẳng thắn phân tích và đưa ra giải pháp cho tình trạng bạo lực học đường hiện nay.

PGS.TS Mạc Văn Trang - Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

"Dạy học cũng như nấu ăn, nấu các món bổ dưỡng nhưng phải ngon miệng và vừa đủ"

Thưa PGS, khi nói về công cuộc đổi mới giáo dục đang được toàn ngành giáo dục tích cực triển khai, ông sẽ nghĩ tới điều gì trước tiên?

Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo có rất nhiều điểm mới đề cập, những vấn đề thực tiễn đã và đang tồn tại bấy lâu nay, từ đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình, phương pháp đến kiểm tra, đánh giá, quản lý giáo dục…

Về mục tiêu có một số điểm cần chú ý: Đối với trẻ mẫu giáo 5 tuổi cần được đến lớp để chuẩn bị vào lớp 1 cho tốt; đối với học sinh Tiểu học không phải học nhiều môn, “bội thực” như hiện nay, mà giáo viên cần dạy ít hơn, trẻ tự làm việc nhiều hơn để phát triển toàn diện, nhất là phương pháp học tập, cách tư duy, cách tự học; với học sinh THCS mục tiêu hướng tới là hết lớp 9, các em sẽ trở thành những con người có ý thức và năng lực tự chủ bản thân, tự ý thức về các chuẩn mực xã hội, điều chỉnh hành vi theo chuẩn mực, tự ý thức việc học, lựa chọn môn học phù hợp, biết tự chủ cảm xúc bản thân... Kết thúc THCS có sự phân luồng, phân hóa vào THPT. Học sinh THPT học ít môn nhưng chuyên sâu và phân hóa theo định hướng ngành nghề trong xã hội; cuối THPT các em hình thành nhân cách công dân, hướng nghiệp, có khả năng học nghề nghiệp chuyên môn đáp ứng nguồn nhân lực của thị trường lao động theo hướng hội nhập quốc tế. Mục tiêu cần hướng tới sự phân hóa đa dạng nhằm “phát triển hoàn toàn những năng lực sẵn có của các em” (Hồ Chí Minh, 1945).

Về nội dung giáo dục, yêu cầu của đổi mới là hiện đại nhưng thiết thực, thực học, thực nghiệp, khắc phục tình trạng tham lam, ôm đồm, nhồi nhét, quá tải, mệt mỏi, chán học… Học cũng như ăn, phải bổ dưỡng, ngon miệng và vừa đủ nếu không thì sẽ bị bội thực, không tiêu hóa được mà còn sinh bệnh. Được biết, việc biên soạn sách giáo khoa kỳ này có Tổng chủ biên cho từng môn học, bậc học để điều tiết các môn học theo hướng tích hợp, tinh giản nội dung cho phù hợp với từng đối tượng học sinh. Nếu vậy thì rất tốt, tuy nhiên xây dựng nội dung tích hợp, tinh giản, hiện đại, thiết thực, thực học, thực nghiệp không phải là việc đơn giản.

Nên có một bộ sách giáo khoa (SGK) hay nhiều bộ SGK vẫn là câu chuyện đang nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Quan điểm của ông như thế nào về vấn đề này, thưa PGS?

Theo tôi, ta nên có ít nhất khoảng 3 bộ SGK. Sự cạnh tranh sẽ tạo ra những bộ SGK tốt và người học sẽ được hưởng lợi. Tôi được biết hiện nay ở các lớp đầu cấp Tiểu học thực tế ngoài bộ SGK chính thống của Bộ GD&ĐT, nhiều trường đã dùng sách của Trung tâm Công nghệ GD do GS Hồ Ngọc Đại chủ biên và một số trường tư đã dùng sách của nhóm Cánh Buồm do nhà giáo Phạm Toàn chủ biên. Tuy nhiên, tôi tự hỏi tại sao Bộ GD&ĐT không chọn các bộ SGK của những nước tiên tiến rồi dịch ra, thích ứng với hoàn cảnh văn hóa, xã hội Việt Nam mà dùng cho nó nhanh chóng, tiết kiệm, hiệu quả… Tất nhiên một số môn như Tiếng Việt, Văn, Sử, Địa, Đạo đức, Giáo dục Công dân thì mình phải tự biên soạn trên tinh thần tham khảo quan điểm và phương pháp hiện đại của các nước. Người ta thường nói, những người đi sau khôn ngoan phải biết đứng lên vai người khổng lồ đi trước. Con em những người Việt nhập cư ở nhiều nước phát triển, nhìn chung có kết quả học tập khá tốt, nhất là ở CHLB Đức. Học sinh con em nhóm người Việt tại Đức học phổ thông đạt kết quả cao nhất trong tất cả những nhóm người nhập cư, thậm chí, ở một số khu vực, cao hơn cả học sinh bản địa. Điều đó chứng tỏ, nội dung SGK, cách dạy học của nước đó phù hợp với học sinh gốc Việt. Tại sao chúng ta không cải biến chúng trở thành của chúng ta, như người Hàn quốc từng dùng SGK của người Nhật để hiện đại hóa giáo dục nước họ? Đó cũng là cách để giáo dục hiện đại hóa và hội nhập quốc tế nhanh chóng, hiệu quả.

Theo PSG, để cuộc đổi mới giáo dục lần này thành công, chúng ta cần đặc biệt lưu ý tới điều gì?

Quan trọng nhất là người quản lý, trong đó hiệu trưởng là linh hồn của nhà trường. Hiệu trưởng nào, nhà trường ấy. Đổi mới quản lý phải tôn trọng tính tự chủ, sáng tạo, tự chịu trách nhiệm của nhà trường. Nhà trường phải tự học hỏi để phát triển, thích ứng với đòi hỏi của xã hội, không chờ có nghị quyết mới vội vã “quyết tâm”! Nhà trường phải xây dựng được văn hóa học đường, tôn trọng lao động sư phạm, dân chủ, tự do sáng tạo, hướng đến những giá trị Chân, Thiện, Mỹ, Ích… Trong nhà trường ấy học sinh là nhân vật trung tâm – vì nó mà trường tồn tại, nhưng giáo viên là người quyết định sự thành bại của đổi mới giáo dục!.

Nội dung có hay đến mấy mà người giáo viên không nắm vững và tìm ra phương pháp để tổ chức hoạt động của học sinh một cách hiệu quả, cũng khó thành công. Nói đổi mới phương pháp dạy học thế này, thế nọ thì nghe hay lắm, ai không thạo nghề tưởng dễ lắm! Phương pháp là quá trình và cách thức làm ra sản phẩm, còn phương pháp dạy học lại là hướng dẫn học sinh để các em tự làm ra sản phẩm cho bản thân mình. Ai giỏi nghề mới biết đó là cực khó, nhưng vô cùng lý thú!  Nói như GS Hồ Ngọc Đại thì mỗi “cái” phải theo “cách” của nó, mỗi môn học có phương pháp phù hợp với nó. Người giáo viên nâng cao kiến thức để “đạt chuẩn” hay “trên chuẩn” không khó. Cái khó nhất là thay đổi quan điểm về phương pháp dạy học và có trí sáng tạo, kỹ năng thiết kế các hoạt động của học sinh để các em thích thú hoạt động tự làm ra “sản phẩm học tập cho mình”, tức là phương pháp biết tự học để phát triển. Cần khuyến khích sự sáng tạo của giáo viên. Nếu phương pháp áp đặt đồng loạt thì sẽ nhàm chán. 5 tiết học với 5 cách dạy khác nhau thì sẽ mới mẻ, sinh động, hấp dẫn học sinh chứ thầy, cô giáo nào cũng chăm chăm chiếu các slide lên, thay việc “thầy đọc - trò nghe chép” bằng “thầy chiếu – trò nhìn chép” thì sẽ ngán ngẩm vô cùng!

Nhưng để người giáo viên “Tất cả vì học sinh thân yêu”, say sưa sáng tạo trong nghề nghiệp và xứng đáng với đạo đức nghề nghiệp mà xã hội mong đợi, thì Nhà nước phải có chính sách đảm bảo cho người giáo viên sống ở mức trung lưu, mà không phải kiếm sống bằng nhiều cách, trong đó có những cách phản giáo dục.  Muốn đòi hỏi cao ở người giáo viên thì cũng phải tôn trọng cao và tạo ra những điều kiện sống xứng đáng với vị thế mà xã hội kỳ vọng vào họ, chứ không phải trên nghị quyết! Tất nhiên làm việc này cũng phải đi đôi với sàng lọc, thải loại những người không xứng đáng.

Khuyến khích sự sáng tạo của giáo viên

Kỳ thi THPT quốc gia với 2 mục tiêu vừa xét tốt nghiệp THPT, vừa xét tuyển sinh ĐH, CĐ đang đến gần. Mọi năm, trong khi cuộc chạy đua vào các trường đại học rất nóng thì không khí tuyển sinh tại các trường trung cấp, trường dạy nghề lại khá đìu hiu. PGS suy nghĩ gì về hiện tượng này?

Dân ta thực dụng lắm, học cái gì có việc làm, có thu nhập tốt là lao vào học thôi! Vấn đề là chính sách đầu ra của người tốt nghiệp trường nghề, trường trung cấp chuyên nghiệp chưa hợp lý. Chính sách lương bổng, đãi ngộ và đánh giá con người của nhà nước ta vẫn theo bằng cấp, chứ không theo năng lực thực, nên mới có hiện tượng đổ xô đi học đại học, thạc sĩ, tiến sĩ, cốt có tấm bằng, vừa oai, vừa lợi! Hãy nhìn vào thực tế: bao nhiêu nam nữ thanh niên đang chen nhau, nộp hàng trăm triệu đồng để được đi xuất khẩu lao động, thực chất là tha phương cầu thực, làm “cu li” kiếm món tiền chứ có phải “vì ham bằng cấp, danh giá” gì đâu! Cho nên mấu chốt của “phân luồng”, đào tạo nghề là hiệu quả đầu ra, chính sách đảm bảo cuộc sống cho người lao động.

Giáo dục đạo đức phải đánh thức lương tri

Thời gian qua, dư luận hết sức lo lắng về tình trạng bạo lực học đường, cùng với đó là lối sống lệch lạc của một bộ phận giới trẻ. Theo PGS, nguyên nhân nào dẫn tới những sự việc đáng buồn đó?

Dư luận xã hội lo lắng nhiều về sự xuống cấp đạo đức, lối sống của học sinh, sinh viên thường chỉ nhìn những hiện tượng bên ngoài và giải quyết phần ngọn, trong khi tình trạng ấy xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.

Trước hết, cần thấy xã hội nào nhà trường ấy. Xã hội ta có những mặt tích cực, tiêu cực gì thì cũng ùa vào nhà trường những thứ đó! Học sinh, sinh viên là sản phẩm chung của xã hội, chứ không riêng của nhà trường. C.Mác có câu tổng kết hay: "Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa các quan hệ xã hội". Thực tế của xã hội ta hiện nay là, quyền và tiền dường như chi phối mọi mối quan hệ xã hội, áp đảo mọi giá trị truyền thống và cả hiện đại! Hệ giá trị xã hội đảo lộn tất yếu dẫn đến chao đảo về niềm tin đạo đức, chi phối động cơ đạo đức, lối sống… Chúng ta đặt câu hỏi: “Vì cái gì mà người ta hành động như vậy?” sẽ hiểu được vấn đề.

Cũng cần chú ý vấn đề gia tốc phát triển của học sinh. So với học sinh THCS của 15 – 20 năm trước, học sinh THCS ngày nay trung bình nặng hơn 2 -3 kg, cao hơn 3 - 4 cm, dậy thì sớm hơn chừng 1 năm… Những điều đó tác động đến ý thức về bản thân. Hơn nữa trong một “Thế giới phẳng” với công nghệ thông tin, truyền thông mà các em nắm bắt rất nhanh, khó tưởng tượng thế giới nội tâm của học sinh ngày nay phong phú, đa dạng, phức tạp đến nhường nào! Đặc biệt việc ý thức về bản thân và sự khẳng định cái Tôi của các em phát triển mạnh. Trong khi đó cha mẹ, thầy cô, và người lớn nói chung chuyển biến chưa kịp với sự phát triển của các em, vẫn đem những kinh nghiệm của thời trước ra để áp đặt lên các em. Đó là một trong những nguyên nhân tạo nên sự xa cách, bất đồng, xung đột tâm lý giữa các thế hệ…

Trong gia đình hiện nay, bố mẹ cũng ít có điều kiện quan tâm, gần gũi con cái. Những gia đình khá giả, nhà nhiều tầng, mỗi con ở một phòng riêng nên có khi cả ngày bố mẹ và các con không gặp nhau. Nhiều người mải theo đuổi “thương trường”, phó mặc con cho “ôsin”, trẻ thiếu sự chăm sóc, vỗ về, âu yếm của bố mẹ, ông bà; ít được tiếp xúc với thiên nhiên, xã hội. Thêm nữa, nhiều em có thể “rút tiền” từ bố mẹ, ăn chơi thỏa sức. Có người nói, học sinh nghèo vượt khó đã giỏi, nhưng học sinh giàu “vượt sướng” còn khó hơn! Các ông bố, bà mẹ chưa ý thức xây dựng văn hóa gia đình, tạo lập mối quan hệ gắn kết giữa bố mẹ và con cái. Không khí gia đình gắn kết, yêu thương, chia sẻ, trách nhiệm với nhau là những tác nhân giáo dục không gì thay thế được. Nhiều học sinh thất vọng trong học tập, bị đánh, mất cắp hay thất tình… mà không hề chia sẻ với bố mẹ, các em đã âm thầm chịu đựng hoặc bồng bột xử lý theo cách dại dột của mình.

Một điều đáng nói nữa là trong nhà trường hiện nay, uy tín của người thầy về nhiều mặt đã bị suy giảm trước học sinh. Cho nên cách giáo dục bằng quyền uy như trước kia không còn hiệu quả. Vậy cần xác định vị thế và phương pháp giáo dục của giáo viên với học sinh ngày nay như thế nào là đúng đắn và phù hợp? Đó là vấn đề phải giải quyết cả ở tầm vĩ mô và ở từng người giáo viên. Người giáo viên, nhất là giáo viên chủ nhiệm phải giải quyết rất nhiều vấn đề xã hội trong giáo dục, trong lớp học, trong quan hệ với học sinh và cha mẹ học sinh. Người giáo viên tốt là người biết khéo léo xử lý mọi mối quan hệ, xây dựng được bầu không khí lớp học lành mạnh, có tác dụng giáo dục mọi học sinh biết sống với nhau tử tế, ngược lại người giáo viên tồi sẽ biến bầu không khí lớp học trở nên tồi tệ: bất công, chia rẽ, bạo lực…

 

Vậy theo PSG, chúng ta cần thực hiện giải pháp nào để ngăn chặn và giảm tình trạng bạo lực học đường?

Xin lấy ví dụ, vụ bạo lực học đường tại trường THCS Lý Tự Trọng ở tỉnh Trà Vinh. Ai cho em lớp trưởng cái quyền như một đại ca, một đầu gấu trong xã hội đen như vậy? Lớp trưởng yêu cầu em P đi mua đồ ăn cho mình, em P không đi; bảo em P đánh một bạn, em P không đánh, thế là lớp trưởng gọi 7 - 8 học sinh xúm vào đánh em P một cách tàn bạo. Những học sinh khác thì đứng xem mà không can thiệp… Cái gốc vấn đề ở đây là giáo viên chủ nhiệm lớp ấy đã làm hỏng tập thể lớp. Video bị tung lên mạng, mọi người mới chứng kiến vụ việc kinh hoàng đó. Cách giải quyết, theo tôi là chính những HS trực tiếp đánh bạn, cha mẹ các em học sinh đó và giáo viên chủ nhiệm lớp, dưới sự chỉ dẫn của hiệu trưởng nhà trường, hãy cùng tĩnh tâm ngồi xem lại video clip, các em phải nhìn thẳng vào sự thật, tự phán xét những lỗi lầm và đề ra cách chuộc lỗi để giải thoát mặc cảm tội lỗi cho chính bản thân mình. Chỉ khi các đương sự - không vì những áp lực đe dọa từ bên ngoài - tự mình nhận thức, thấy hổ thẹn với lương tâm về những lỗi lầm mình đã gây ra và thực lòng muốn làm điều gì đó để chuộc lỗi, thì lúc ấy mọi lời nói, việc làm “tạ lỗi” với nạn nhân mới thực sự có tác dụng. Các học sinh đánh bạn cũng cần nhận thức rằng, các em không chỉ có lỗi với em P và gia đình em P, mà còn có lỗi với chính cha mẹ các em, có lỗi với toàn trường, vì làm xấu đi hình ảnh, truyền thống nhà trường trước toàn xã hội. Vì vậy cũng cần để các em xin lỗi trước toàn trường, đây cũng chính là một cách có tác dụng giáo dục đến tất cả học sinh, vì nó thức tỉnh lương tri mỗi con người tự nhận thức về mình, tự ý thức và điều chỉnh bản thân do sự mách bảo của lương tâm chứ không phải để đối phó. Như vậy mới hy vọng giáo dục học sinh hướng đến điều tử tế…

Nhà trường là một thiết chế xã hội có sứ mệnh giáo dục, nếu nhà trường tốt sẽ giáo dục học sinh “có con mắt nhìn xã hội” tỉnh táo, phân biệt đúng sai, tốt xấu biết phê phán, lựa chọn để mình phát triển thành người tử tế. Tôi biết một số giáo viên còn sử dụng học sinh theo dõi các học sinh khác trong lớp, giống như phương pháp “đặc tình” trong an ninh. Điều này rất nguy hiểm bởi nó tạo ra sự nghi kỵ lẫn nhau giữa các học sinh và khi bị phát hiện các em sẽ trả thù lẫn nhau.

Các cơ quan quản lý cần quản lý tốt những gì diễn ra bên ngoài nhà trường để cho trẻ em được sống trong môi trường sạch sẽ, an lành của một xã hội có kỷ cương, đạo lý.

Xin trân trọng cảm ơn PGS!

Vũ Toàn, Tạp chí Giáo dục Thủ đô số 65+66 (tháng 5,6/2015)

Ý kiến bạn đọc (0)

Viết ý kiến của bạn
 
Thăm dò ý kiến

Bạn thích nhất chuyên mục nào trên Tạp chí Giáo dục Thủ đô ?
  • Vấn đề - Sự kiện
  • Nghiên cứu - Trao đổi nghiệp vu
  • Gia đình - Nhà trường - Xã hội
  • Gương mặt cơ sở
  • Có thể bạn chưa biết
  • Văn hóa - Văn nghệ